3 Ta Julayi (Mawuwani) 2005
Mutshami-xitulu,
Xandla xa Presidente,
Swirho swa Komiti-nkulu ya Vufambisi ya tiko,
Tikhomredi ta varhumiwa:
Hi le kusuhani no pfala National General Council (NGC) ya hina ya vumbirhi. Hi vito ra Komiti-nkulu ya vufambisi ya tiko (National Executive Committee), varhumiwa, na nhlangano-nkulu wa hina hinkwawo, Ndzi rhandza ku nkhensa Prinsipala wa Yunivhesiti ya Pitori, Profesa Callie Pistorius, xitafu xa yunivhesiti, machudeni na vatirhi va ndzhawu leyi ya nkoka swonghasi ya dyondzo eka hinkwaswo leswi va nga hi endlela swona, leswi swi nga va na xiavo swinene eka ku humelela ka National General Council ha hina.
Hinkwerhu ka hina hi yingisele Profesa Pistorius hi vukhetha loko a hi amukela eYunivhesiti hi Wavumune. U vulavule hi ku ka a nga tipfinyingi loko a nyika hungu ro kombisa nkoka wa ndzima leyi tlangiwaku hi senthara leyi eka dyondzo, vudyondzisi na rhiseche tani hi ndzhawu leyi tirhelaku ku cinca ka swilo, leyi yi nga tiyimisela swinene eka ntirho wa ku aka rixaka leri hlulaku leri vunyingi bya vanhu va ka hina va tiyimiseleke eka rona.
Leswi, swi hi nyike masungulo lamanene ya ntirho wa hina lowu a hi fanele ku wu endla eka General Council, ku kambela magoza lama ANC yi faneleke ku ma teka ku va na xiavo eka ku aka rixaka leri hlulaku leri vanhu vanyingi va ka hina va tiyimiseleke eka rona.
Ndzi na ntshembo swinene leswaku National General Council, yi ta pfumelelana na mina, leswaku loko hi humesa matsalwa (tidokumende) ta Council, hi fanele ku katsa mbulavulo wo khutaza swinene lowu wu nga nyiketiwa hi Profesa Callie Pistorius.
Loko hi pfala ntirho wa hina, kasi na swona hi ku vulavula hi vito ra Komiti-nkulu ya Vufambisi ya tiko (National Executive Council), no tivulavulela hi ndzexe, Ndzi rhandza ku nkhensa varhumiwa swinene hi ku tiyimisela ka vona swonghasi eka ku langutana na ntirho wa NGC.
Tidokumende leti hi nga tiamukela ximfumo laha, leti katsaku Diklarexini (Xitiviso xo tiyimisela), swi kombisa hi ndlela leyi nga rivaleni mintirho leyi nga mahlweni ka hina. Chalenje (ntlhontlho) lowu hi langutaneke na wona, ku ta va ku landzelela swiboho hinkwaswo leswi hi nga swi teka, no tshama hi tsundzuka vutihlamuleri bya hina eka tiko ra hina hinkwaro na vanhu va ka hina.
Exikarhi ka swin'wana, dokumende leyi yi vulavulaku hi swilo leswi khumbaku nhlangano (Organisational Issues) leyi hi nga yi amukela ximfumo, yi katsa xitatimende xa nkoka lexi landzaku:
"Diklarexini yi na xiyenge xa 4.15 xa Vumbiwa (ra ANC) lexi vulaku leswaku xiyenge lexi xi fanele xi hoxeriwa eka fomo ya vuxirho, na swona swirho leswintshwa swi fanele ku teka xihlambanyiso lexi, lexi xi faneleke ku endliwa loko munhu a joyina. "Ndzi tshemba leswaku hi ta teka magoza hi xihatla ku tirha hi ku landza xiboho lexi xa National General Council.
Varhumiwa va switwisisa kahle hi xihlambanyiso lexi nga le ka xiyenge 4.15 xa Vumbiwa, lexi vulaku leswaku, na le handle ka swin'wana, Ndi tshahe (teke) xiyenge lexi hinkwaxo eka Mbulavulo wa Mpfulo wa mina wa nhlengeletano. Ndzi kombela ku tlhela ndzi xi tshaha hinkwaxo ka xona.
"Ndzi tiboha hi nxiximo leswaku ndzi ta landza swikongomelo hinkwaswo swa Africa National Congress tani hi laha swi nga vekiwa eka Vumbiwa, Freedom Charter (Tsalwa-nkulu ra Ntshunxeko) na tipholisi tin'wana,
"ndzi joyina nhlangano hi ku tirhandzela ndzi nga sindzisiwangi, na swona a ndzi joyini hi kungu ra ku tikumela swinyingi kumbe ku tipfuna hi mina n'winyi,
"ndzi pfumela leswaku ndzi ta xixima Vumbiwa na switrakchara swin'wana no tirha tani hi xirho xo tshembeka xa nhlangano,
"na leswaku ndzi ta tirha hi ntamu wa mina hinkwawo na vuswikoti bya mina hinkwabyo ku tirhela nhlangano, no endla mintirho na swileriso leswi ndzi nyiketiwaku swona,
"leswaku ndzi ta tirhela ku endla leswaku ANC yi va xitirhisiwa lexi nga le mavokweni ya vanhu xa vukarhi xa ku tirhela ntshunxeko,
"na leswaku ndzi ta sirhelela vun'we na ku xiximeka ka nhlangano na swikongomelo swa wona, no lwisa mintolovelo yo pfilunganya swilo no vangela ku hambana-hambana hi swintlawana swa le tlhelo."
Eka malembe yo hlayanyana lama nga hundza, hi ve kambela swilo swo hlayanyana leswi nga nkoka eka tiko ra hina. Ndzi tshemba leswaku loko hi vika eka rixaka hinkwaro hi leswi hi nga teka swiboho hi swona, vanhu va ka hina va ta va na swivangelo hinkwaswo swo va na ntshembo wa leswaku nhlangano-nkulu lowu nga na vurhangeri bya tiko eka swa politiki etikweni ra hina, wa ha ri na ku tiyimisela eka swiboho swa wona swo yisa emahlweni swilaveko swa vanhu no va na vutihlamuleri eka ku navela ka vanhu.
Handle ko tshama eka nhlengeletano, ku yingisela swiviko leswi hlanganisiweke hi ntirho lowu wu nga endliwa hi tikhomixini, mina, tani hi swirho swin'wana swa Komiti-nkulu ya Vufambisi ya tiko, ndzi ve na nkarhi wo ya eka Tikhomixini tin'wana.
Hi ntiyiso wa mhaka, mimburisano na minkanelo eka tikhomixini, swi ndzi nghenisele moya wa mafulufulu, ku twa no vona xiavo xa nkoka lexi nga tlangiwa hi tikhomredi eka mimburisano naminkanelo, no vona leswaku tikhomredi a tihlayile tidokumende ta mburisano. Na le henhla ka sweswo, a swi ri rivaleni leswaku mi tinyike nkarhi wo twisisa vuxokoxoko bya swilo leswi a swi ri eka nongonoko wa NGC, na xiyimo xa ndlela leyi swilo swi nga yimisa xiswona etikweni ra hina leswi a hi fanele ku langutana na swona no swikambela.
Ndzi titwa ndzi xiximekile swinene ku va na nkarhi wo mi nkhensa hi vito ra vurhangeri na vanhu hinkwavo va nhlangano wa hina hi mafulufulu lawa mi nga va na wona na ndlela leyi mi nga tikhomisa xiswona tani hi tikheyidara ta African National Congress, na vanhu lava va nga varhumiwa va ku cinca swilo na nhluvuko eka leswi vanhu va ka hina va swirindzeleke no swi lava eka xiyenge xa ntshunxeko wa vantima (national democratic revolution).
I mhaka leyi ndzi nyikaku ku rhula na ku tinyungubyisa ku tiva leswaku hi na swirho leswi swi tirhaka tani hi masocha ya Mkhonto weSizwe, no vula hi nga tipfinyingi leswaku - hi tirhela vanhu va Afrika Dzonga!
Ndzi na ntshembo swinene wa leswaku loko ho landzela swiboho hi ku hluvukisiwa ka tikheyidara, hi laha swi nga hlamuseriwa hi Tikhomixini leti nga burisana hi nhlokomhaka leyi ya nkoka, hi ta swi kota ku aka ANC yo tiya leyi nga ta va xitirhisiwa xa ku cinca ka swilo hi ndlela leyi kongomeke emahlweni no langutana na tichalenje (mintlhontlho) leyi hi nga na yona.
Xihlambanyiso lexi National General Council yi nga vula leswaku xi fanele ku va xiyenge xa fomo ya vuxirho, leyi nga na xihlambanyiso lexi xi faneleke ku endliwa hi hinkwavo lava va joyinaku ro sungula, na swona, xihlambanyiso lexi xi vula leswaku hi tiyimisela "ku tirhela ku endla leswaku ANC yi va nhlangano wa matimba na lowu nga xitirhisiwa xa ntshunxeko lexi nga le mavokweni ya vanhu".
Ku fikelela eka xikongomelo lexi, swi vula leswaku, hina swirho swa ANC, hi fanele ku vona no tikhoma hi ndlela leyi kombisaku leswaku hi tivona hi ri xitirhisiwa xa ntshunxeko lexi xi tirhelaku vanhu na swona leswi swi nga nchumu wun'we na xichava xa vanhu va ka hina.
Leswi swi vula leswaku hi fanele ku twisisa minsinya (principles) ya nhlangano no tirha hi ku yi landza, eka nhlangano lowu hi wu joyinaku hi ku tirhandzela, na swona hi nga joyineli ku vuyeriwa na ku tiganyisa hina vinyi no tikumela swinyingi, kambe hi ku landza hi laha Xihlambanyiso xi vulaku hi kona.
Ku hlula ka hina eka fambiselo ra xidimokratiki ku veke nhlangano wa hina eka matimba ya tipolitiki. Hi mpfhuka ka 1994, hi lembe ra vumakume-nhungu mbirhi (82) ra ku va kona ka nhlangano wa hina, vanhu va ka hina va hi nyikete matimba ya vurhumiwa leswaku hi va eka xiyimo xa vandla leri fumaku.
Ku va vandla leri fumaku, swi vula leswaku hi na swipfuneto na timali ta mfumo. Swi vula leswaku lava va lavaku ku endla mabindzu na mfumo va fanele ku tirhisana na lava va nga na vulawuri bya mfumo, swirho swa nhlangano wa hina swa la va va tirhaku eka mfumo.
Swi vula leswaku van'wana va hina lava va tirhaku eka swiyenge swa mfumo hi na matimba yo va na chansi yo nyiketa mintirho na swipfuneto. Na swona, swi tlhela swi vula leswaku, hi na tichansi to xava vanhu leswaku va endla leswi hi swi lavaku, handle ko landza swikongomelo na minsinya leyi nga timitsu no kombisa muxaka lowu African National Congress wu nga xiswona.
Hinkwaswo swilo leswi, swi endla leswaku ku lawula matimba ya mfumo swi va mpahla ya matimba na nkoka swinene. Swi endla leswaku vuxirho bya ANC, byi va ndlela yo fikelela matimba lawa ya mfumo. Swi endla leswaku vuxirho bya ANC byi va nchumu lowu navetisaku eka lava va lavaku ku tiganyisa no fuma. Swi endla na leswaku ku seketela no pfuneta ANC hi timali, byi va ndlela ya vuvekisi eka swa timali eka lava va lavaku ku ganya no tifumisa hi ku endla mabindzu na ANC.
Hinkwaswo leswi ndzi swi hlayaku, a hi mahungu lamantshwa eka varhumiwa lava va nga le ka National General Council. Hikokwalaho ka xivangelo lexi, NGC yi pfumerile leswaku eka tidokumende ta hina, hi fanele hi swi veka erivaleni leswaku hi lwa na mikhuva yo bola na manyala (corruption), na leswaku hi lava ku tiyisa ku tiyimisela ka hina no tiboha ku ya emahlweni no lwa na mikhuva leyi ya manyala no bola.
Varhumiwa va vulavule hi xiboho lexi hi nga xiteka no xiamukela eka Khonference ya Tiko ya makume-ntlhanu (50) leyi nga khomeriwa eMafikeng hi 1997, laha exikarhi ka swin'wana hi nga vula leswaku:
"Mikhuva yo bola yi pyandlasa no faya nhluvuko, kasi vuyelo bya leswi, I ku yisa emahlweni swinene vusweti... Mikhuva ya ku bola (corruption) yi pyandlasa no kandziyela swikongomelo swa hina swa Ntshunxeko wa Xidimokrasi wa Rixaka (National Democratic Revolution)."
Kutani, hi ku langutana na leswi hinkwaswo, NGC, yi teke xiboho xa leswaku hinkwerhu ka hina, swirho swa ANC, hi fanele ku tiboha hi ku titsongahata no tiyimisela eka Xihlambanyiso xa hina lexi nge "hi tiyimisele ku landza swikongomelo swa African National Congress tani hi laha swi nga vekiwa eka Vumbiwa, Freedom Charter (Tsalwa-nkulu ra Ntshunxeko) na tipholisi tin'wana leti ti nga amukeriwa ximfumo hi nhlangano... hi joyina nhlangano hi ku tirhandzela handle ko lava ku tiganyisa no tivuyerisa hina vinyi, na swona hi pfumela ku xixima Vumbiwa na switrakchara swin'wana swa nhlanano no va swirho swo tshembeka eka nhlangano."
Eka mimburisano na minkanelo ya hina, hi vulavule hi ku ntshunxeka na ku amukela hi ntiyiso xiyimo lexi hi kongomaneke na xona, xa leswaku hambi leswi hi nga humelela eka swotala, eka malembe ya khume-n'we (11) lama nga hundza, hambitano, ka ha ri na swotala leswi ha ha faneleke ku swiendla leswaku hi humelela ku heta ndzhaka ya vusweti leyi hi nga yi siyeriwa hi malembe yo tala ya vukoloni na mfumo wa xihlawuhlawu.
Eka Tikhomixini, varhumiwa va endle swinguhato leswi nga na vuxokoxoko hi magoza lama hi faneleke ku ma teka ku yisa emahlweni ngingiriko wo endla vutomi byo antswa eka hinkwavo no endla tiko leri ri hlayisaku vanhu va rona. Leswi swi katsakanyiwile eka tidokumende ta hina leti hi nga tiamukela ximfumo.
Tidokumende leti, tikombisa ku tiyimisela ka nhlangano wa hina ku langutana na swiboho swa wona eka vanhu va ka hina. Tidokumende leti, tihlamusela tichalenje (mintlhontlho) yinyingi leyi vanhu va ka hina va ha langutaneke na yona - tichalenje leti ta vusweti, ku pfumaleka ka mintirho, ku pfumaleka ka nhluvuko, ku pfumala misava, ku pfumala tiyindlu, mavabyi, ku pfumala vutivi, vugevenga na swin'wana.
Hi ku karhateka hi ku langutana na swilaveko swa vanhu va ka hina, vantima na vo basa, hi teke xiboho xa leswaku hi fanele ku langutana na swiyimo na tinhlamuselo leti nga le ka dokumende ya hina ya makungu na matirhelo (Strategy and Tactics) xana leswaku swa ha fambisana na mianakanyo leyi nga le ka Freedom Charter (Tsalwa-nkulu ra Ntshunxeko), ya leswaku Afrika Dzonga, i ya hinkwavo lava va hanyaku eka yona, vantima na vo basa.
National General Council, leyi, na swiboho swa yona, yi kuma xiseketelo xa nkoka eka xiyimo xa leswi swi nga ta va na vuyelo eka vumundzuku bya tiko na vanhu. Kambe, hambi swi ri tano, swiboho leswi, swi nga languteka swi ri leswinene eka phephe, vanhu va ka hina, va na mfanelo yo ka va nga tshembi leswaku xana hi ta swiendla leswi hi swi tshembisaku, ku fikela loko va vona hi swiendla hikunene. Kambe hi fanele ku switiva leswaku vanhu va ka hina va tshemba nhlanganonkulu wa hina leswaku i xihlovo xa ntshembo.
Loko hi suka laha ku ya eka marhavi ya hina eka tirijini ta hina, na swifundzankulu (tiprovhinsi) ta hina, hi fanele ku komba hi magoza ya hina leswaku ku tshembiwa ka hina hi vanhu a hi ka hava. Eka swin'wana leswi hi faneleke ku swiendla, hi fanele ku tiyisa leswaku hi tshama hi ri ku khumbaneni swinene na vanhu va ka hina, minkarhi hinkwayo, hi langutana no hlamula eka swilaveko swa vona, no kondletela vanhu va ka hina leswaku va va xiyenge xa xipanu xa ku aka hi vuntshwa na nhluvuko tani hi laha hi nga swi veka eka Manifesto ya Nhlawulo.
Eka matimu ya wona, nhlangano wa hina, wu langutane na minkarhi ya ku tika swinene yo tala. Minkarhi hinkwayo, yi swi kotile ku hlula no kuma matimba hikokwalaho ko tiyimisela ka wona eka minsinya na swikongomelo, na vuswikoti bya wona, byo teka magoza hi vun'we, na ku tiyimisela eka xikongomelo xin'we ntsena, lexi ku nga ku tirhela vanhu va Afrika Dzonga.
Kasi hi laha swi faneleke no kongoma, National General Council, yi swi veke hi ndlela leyi nga rivaleni leswaku yi seketela Xandla xa Presidente eka nkarhi lowu wo tika no vava. Nakambe, hi tshikilele mhaka ya leswaku I mhaka ya nawu leswaku u fanele a nyiketiwa nkarhi wo tihlamulela eka swihehlo leswi a vekiwaku swona.
Ha ha ri wun'we na yena eka xiyimo lexi a nga le ka xona, no tshemba leswaku fambiselo ra nawu a ri nga hlwerisi swilo.
Ndzi khongotela swirho swa hina hinkwaswo leswaku loko ha ha yimele vuyelo bya fambiselo ra nawu eka mhaka leyi, hi fanele ku tikhoma hi ndlela ya nxiximo leyi faneleke swirho swa African National Congress, na leyi fambisanaku na matimu na mintolovelo ya nhlangano wa hina, lowu vanhu va wu rhandzaku no wu xixima swinene.
Hi fanele ku va na vuxiyaxiyi swinene ku vona leswaku a hi teki magoza lama ya nga ta veka Xandla xa Presidente na ANC eka xiyimo lexi xi nga ri ku lexinene. Hi le ka minkarhi yo tika na yo vava yo fana na leyi hi nga le ka yona sweswi, laha hi langutaneke na mintlhontlho (tichalenje) letikulukumba leti ti hi bohaku leswaku hi fanele ku tikhoma hi ndlela ya nxiximo swinene tani hi swirho swa ANC leswi endlaku hinkwaswo leswi nga le mavokweni ya swona ku tiyisa ndzhuti na vun'we bya nhlangano.
National General Council, yi hi nyike mintirho yinyingi. Yi kombe ndlela leyi yaku emahlweni eka ku hatlisisa fambiselo ro aka hi vuntshwa na nhluvuko. NGC yi hi nyikete xileriso xa ku tirha hi ku chivirika swinene ku tlula ku sungula, ku tiyisa ntwanano wa vanhu wo yisa emahlweni xivono xa Freedom Charter. Yi tlhele yi hi boha leswaku ku tiyisa xiavo xa hina xa ku ya emahweni na ngingiriko wo pfuxeta Afrika.
National General Council, yi nyikete xileriso xa leswaku hi fanele ku rindza no hlayisa vun'we bya nhlanganonkulu wa hina, no hlayisa vun'we bya Alayense tani hi nchumu wa nkoka swinene evuton'wini bya hina. NGC yi tlhele yi lerisa leswaku hi fanele ku gingirikela emahlweni swin'we tani hi nyandza yin'we leyi chivirikelaku ku tirhela vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga na Afrika hinkwayo hi ku helela, no teka magoza hi ku tirhisana swin'we na mintlawa na vanhu va matiko ya misava lava tirhelaku nhluvuko.
Ku pfala National General Council ya vumbirhi, ku fanele ku kombisa nkarhi lowu nga mfungho wo sungula ntirho hi ku landza swiboho leswi hi nga swi teka. Ndzi na ntshembo swinene leswaku, hi nga ka hi nga xumbadzi no nyumisa leswi xichava xa vanhu va ka hina va swi rindzeleke.
Hi vito ra Komiti-nkulu ya Vufambisi ya tiko (NEC) ndzi rhandza ku navelelela varhumiwa hinkwavo riendzo ro sirheleleka loko va tlhelela emakaya, no pfala hi ximfumo National General Council ya vumbirhi.
Amandla! Matimba!