XANA I NCINI AFRICAN NATIONAL CONGRESS?

Also available in - English | Afrikaans | Ndebele | Pedi | Sotho | Swazi | Tswana | Venda | Xhosa | Zulu

 
  • ANC i nhlangano wo lwela ntshunxeko wa vanhu hinkwavo eka tiko hinkwarho. Wu sunguriwile hi 1912 ku hlanganisa Ma-Afrika hinkwawo ka wona, na ku rhangela mzavalazo wo lwela ku cinca ka swilo loku heleleke eka tipolotiki, evutomini, bya vanhu na ku cinca ka ikhonomi.
  • Wu na malembe ya makhume-nkaye (90) wu ri karhi wu lwa na xihlawuhlawu hi ntlhohe, ku tshikileriwa ka vanhu vantima, na ku kunguhata leswaku vanhu hi vunyingi va nghenela ntirho wolwa na xihlahlawuhlawu, wu kondletele na matiko ya misava leswaku ya seketela vanhu vantima etikweni eka ku lwa na ntshikilelo, no tlhela wu teka matlharhi yo lwa na mfumo wa xihlawuhlawu (wa aparateyiti).
  • ANC yi hlurile eka nhlawulo wa xidimokratiki wa lembe ra 1994, laha wu nga nyikiwa kona matimba ya ntikelo yo burisana hi Vumbiwa lerintshwa ra xidimokratiki ra Afrika Dzonga. Vumbiwa lerintshwa ri amukeriwile hi lembe ra 1996.
  • ANC yi tlhele yi hlawuriwa nakambe hi vunyingi hi lembe ra 1999, eka nhlawulo wa tiko na wa tiprovhinsi.
  • Tipholisi na mafambiselo ya ANC swi vekiwa hi swirho swa ANC swikan'we na varhangeri lava va hlamuselaku mintirho ya vona eka swirho.
  • Vuxirho bya ANC byi pfuleleke eka vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga lava nga na malembe ya 18 na le henhla, va mihlovo na tinxaka hinkwato, va tintlhohe tinkwato, mivala hinkwayo, na va vupfumeri hinkwabyo, mhaka ntsena loko va amukela minsiya (tiprinsipuli), tipholisi na minongonoko ya ANC.

XANA I NCINI SWIKONGOMELO SWA ANC?

  • Xikongomelo xi kulukumba xa ANC i ku aka tiko leri nga na rixaka leri hlanganeke, leri nga hava xihlawuhlawu hi ntlhohe, xihlawuhlawu hi rimbewu (xihlawuhlawu exikarhi ka vaxisati na vavanuna), na tiko ra fambiselo ra xidimokratiki.
  • Leswi swi vula ntshunxeko wa Ma-Afrika na vanhu hinkwavo vantima, eka ntshikilelo eka swa tipolotiki na ikhonomi. Swi vula ku antswisa khwaliti (nkoka) wa vutomi bya vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga, ngopfu-ngopfu vanhu va swisiwana.
  • Mzavalazo (nkayakayo) wo fikela xikongomelo lexi, wu vuriwa National Democratic Revolution.

XANA I NCINI LEXI NGA XILETELO XA TIPHOLISI TA ANC?

Freedom Charter, leyi nga amukeriwa hi Nkhuvanganyo lowu kulukumba wa Vanhu (Congress of the People) hi 1955, ya harhi yona leyi nga dokhumente ya nkoka leyi nga xiletelo xa ANC.

Freedom Charter yi vula leswaku:

  • Vanhu va ta fuma
  • Tinxaka hinkwato ta vanhu ti ta va na timfanelo to ringana
  • Vanhu va ta avelana hi rifuwo ra tiko
  • Vanhu lava tirhanaku na misava va ta avelana hi yona
  • Vanhu hinkwavo va ta ringana emahlweni ka nawu
  • Vanhu hinkwavo va ta va na timfanelo va Vumunhu to ringana
  • Ku ta va na mintirho na vuhlayiseki
  • Minyangwa ya dyondzo na ndzhaka (khalchara) yi ta pfuleka
  • Ku ta va na tiyindlu, vuhlayiseki na ku tshamiseka no phyuphya
  • Ku ta va na ku rhula na xinakulobye

Hi lembe ra 1994 ANC yi amukele dokhumente ya Nongonoko wa ku aka hi vuntshwa na Nhluvuko (Reconstruction and Development Programme - RDP) tani hi dokhumente leyi nga xiakelo na xiseketelo xa tipholisi ta ANC eka ku cinca swilo eAfrika Dzonga. Minongonoko ya nkoka ya RDP yi katsa leswi landzaku:

  • Ku eneta swilaveko swa nkoka swa vanhu
  • ku hluvukisa vuswikoti bya vanhu
  • ku aka ikhonomi
  • ku endla leswaku mfumo na tiko swi va na fambiselo ra xidimokratiki

XANA MIMFUNGHO YA ANC YI YIMELE YINI?

  • Fulege ya ANC yi endliwe yi mivala yo longoloka ya ntima, ya rihlaza na ya golide (ya nsuku). Muvala wa ntima wu yimele vanhu va Afrika Dzonga lava eka switukulana na malembe manyingi-nyingi a va lwela ntshunxeko. Muvala wa rihlaza wona wu yimele tiko (misava), leyi a yi ri yona leyi a yi kota ku hanyisa vanhu va ka hina eka malembe manyingi-nyingi, leyi va nga tekeriwa yona hi mimfumo ya vukoloni na mfumo wa xihlawuhlawu (wa aparateyiti). Muvala wa golide (wa nsuku) wona wu yimele timinerali (swicelwa) na mimfuwo yin'wana ya Afrika Dzonga, leyi yi nga ya vanhu hinkwavo va Afrika Dzonga, kambe leyi yi nga tekiwa hi xintlawana xitsongo xa lava ntlhohe ku tifumisa xirhi xoxe ntsena.
     
  • Logo yona yi na tlhari na hawu (xitlhangu) leswi yimeleke tinyimpi ta vakokwana to lwa na fambiselo ra vukoloni, na nyimpi ya matlhari leyi nga sunguriwa hi ANC, Mkhonto weSizwe (Tlhari ra Tiko), na mzavalazo wa ANC wo lwa na ntshikilelo wa vantima hi lavo basa. Ntirho lowu wu sunguriwile hi Khampeyini ya Nkhuvangayo wa Vanhu (Congress of the People), lowu wu nga amukela Freedom Charter, na swona lowu wu nga va masungulo ya ku tirhisana ka tinxaka hinkwato ta Afrika Dzonga ku lwela ntshunxeko wa vanhu hinkwawo swin'we. I xikombo kumbe mfungho wo yimela ku hlangana ka tinxaka hinkwato ta Afrika Dzonga ku nga ri na xihlawuhlawu hi ntlhohe eka ANC. Xibakele lexi xi khomeke tlhari, xi yimele matimba ya vanhu lava hlanganeke eka mzavalazo wa ntshunxeko no ringana.
     
  • Xivuriso (xilogeni) xa ANC lexi nge Amandla ngawethu (Matimba i ya Hina) kumbe Matla ke ya rona, xi vula leswaku matimba ya fanele ku va eka vanhu, leswi swi kombisaku xilaveko xa nkoka swinene xa Freedom Charter lexo, vanhu va ta fuma. I xitatimende xa ANC xo kombisa ku tiyimisela ku aka no entisa fambiselo ra xidimokratiki, na xiavo xa vanhu eka mzavalazo (nkayakayo) wo antswisa vutomi bya vona.

XANA I NCINI MINTIRHO YA XIRHO XA ANC?

Leswi nga nkoka na minsinya leyi letelaku xirho xa ANC swi katsa leswi landzaku:

  • ku titsongahata, na ku tinyiketela eka ku tirhela rixaka, ku tirhela fambiselo ro kala xihlawuhlawu xa ntlhohe, rimbewu (ku ke' xihlawuhlawu exikarhi ka vaxisati na vavanuna), na ku tirhela fambiselo ra xidimokratiki,
  • ku tikarhatela no gingirikela swilaveko na ku navela ka vanhu, leswi swi nga nghenisiwa eka minsinya ya nkoka ya fambiselo ra Batho Pele, ku veka vanhu emahlweni, no tirhela vanhu ku sungula,
  • ku tiyimisela ku tirha hi ku landza tipholisi ta nhlangano na swiboho leswi swi nga tekiwa hi vunyingi hi ku twanana.

Swirho swa ANC swi rindzeriwe leswaku swi endla leswi landzaku:

  • ku va eka rhavi (branci) ya ANC, ku hakela mali ya vuxirho no pfuneta ku aka ANC,
  • ku va na xiavo swinene eka mimburisano, eku endliweni ka tipholisi no tirhisa tipholisi na minongonoko ya ANC,
  • ku amukela no sirhelela swiboho leswi swi nga tekiwa hi swivumbeko (structures) swa ANC leswi faneleke,
  • ku aka vun'we eka ANC na fambiselo ra xidimokratiki, no lwa na mikhuva yo bola ya vukungundzwana na vugalachana (corruption), ku pfuneta no tirhela varikwenu ntsena (nepotism), no lwa na ku endliwa ka swintlawana-ntlawana swa le tlhelo swo pfilunganya swilo (factionalism),
  • ku lwa na fambiselo ra xihlawuhlawu hi ntlhohe, xihlawuhlawu xo tikukumuxa ka mihlovo yin'wana no vonela mihlovo yin'wana ehansi (tribal chauvinism), ku lwa na xihlawuhlawu exikarhi ka vaxisati na vavanuna, xihlawuhlawu hi vugandzeri (religion) na ku ka vanhu va nga tiyiselani eka swa tipolotiki, na ku lwa na minxaka hinkwayo ya swihlawuhlawu,
  • ku tshama xi ri na vutivi eka leswi endlekaku eka swa tipolotiki na swin'wana etikweni, na ku antswisa vutivi bya xona tani hi xiyenge xo dyondza vutomi bya xona hinkwabyo,
  • ku tshama xi ri kusuhi no khumbana na vanhu minkarhi hinkwayo, na ku va na xiavo lexikulukumba eka timhaka ta miti (ta khomyuniti),
  • ku tikhoma hi ndlela leyi nga xikombiso lexinene eka vutomi bya xona bya masiku hinkwawo, na ku ka xi nga tirhisi xiyimo xa xona ku tiganyisa no tiantswisa hi xoxe xi nga pfuneti no tirhela vanhu van'wana.

XANA HI SWIHI SWIVUMBEKO SWA ANC?

  • Rhavi (branci), i xivumbeko xo sungula xa nkoka xa ANC, laha swirho swi faneleke ku va na xiavo eka mintirho ya rhavi na mimburisano eka swa tipolotiki. Rhavi hi rona tihlo na khokholo ra muti (ra khomyuniti), rhavi ri fanele ku yimela swilaveko swa muti (swa khomyuniti), no tirhela ku navela ka muti xikan'we na ku khondletela hinkwaswo leswaku ku va na nhluvuko eka tindzhawu. Rhavi na rhavi ri hlawula komiti-nkulu ya rhavi (Branch Executive Committee), eka nhlangano wa hinkwavo wa lembe (Annual General Meeting).
     
  • Komiti-nkulu ya Rijini kumbe xifundza-ntsongo (Regional Executive Committee - REC) yi hlawuriwa eka Khonferense ya Rijini eka malembe mambirhi, yi hlawuriwa hi vayimeri (varhumiwa) va marhavi eka rijini.
     
  • Komiti-nkulu ya Provhinsi (Provincial Executive Committee - PEC) yi hlawuriwa eka Khonferense ya Provhinsi eka malembe manharhu hi vayimeri (varhumiwa) va marhavi eka provhinsi.
     
  • Komiti-nkulu ya Tiko (National Executive Committee - NEC) hi yona leyi nga xivumbeko xa le henhla xa ANC exikarhi ka Tikhonferense, na swona yi na ntirho wo rhangela nhlangano hinkwawo. Yi hlawuriwa eka malembe ya ntlhanu eka Khonferense ya Tiko. Komiti-nkulu ya Tiko (NEC) yi hlawula Komiti ya Tiko yo Tirha (National Working Committee - NWC) exikarhi ka swirho swa yona.
     
  • Khonferense ya Tiko (National Conference) leyi khomiwaku eka malembe ya ntlhanu, hi xona xivumbeko xa le henhla xa ANC lexi tekaku swiboho. Swirho swa marhavi swi na varhumiwa va tiphesente ta makume-nkaye (90%) lava vhotaku eka Khonferense ya Tiko. Khansele ya Hinkwavo ya Tiko (National General Council - NGC) yi khomiwa exikarhi ka Tikhonferense ku kambela minongonoko ya ANC.
     
  • ANC Women's League, yi tirha tani hi xivumbeko lexi xi tiyimeleke kambe lexi angarheriweke hi ANC. Xikongomelo xa yona lexikulukumba, i ku sirhelela no yisa emahlweni timfanelo ta vavasati no lwa na ntshikilelo wa vavasati no tiyisa leswaku vavasati va va na xiavo eka vutomi bya nhlangano. Women's League, yi pfuleleke eka vavasati hinkwavo lava va nga swirho swa ANC.
     
  • ANC Youth League, na yona yi tirha tani hi xivumbeko lexi xi tiyimeleke, hi xikongomelo xo hlanganisa no rhangela vantshwa hinkwavo eku langutaneni na swrhalanganyi leswi vantshwa va kongomaneke na swona, na ku tiyisa leswaku vantshwa va tlanga ndzima leyi vonakaku eka ntirho wa ANC. Vuxirho bya Youth League byi pfuleleke eka vanhu hinkwavo va malembe ya le xikarhi ka 14 na 35.

XANA I NCINI XINAKULOBYE (NTWANANO) KUMBE ALAYENSE YA TINHLANGA TINHARHU (TRIPARTITE ALLIANCE)?

ANC yi na xinakulobye na nhlangano wa Makhomanisi wa South African Communist Party (SACP) na nhlangano wa ta vatirhi wa Congress of South African Trade Unions (COSATU). Phatnara na phatnara eka xinakulobye lexi, i nhlangano lowu wu tiyimeleke lowu wu nga na vumbiwa ra wona, vuxirho bya wona na minongonoko ya wona. Xinakulobye lexi xi akeriwe ehenhla ka swikongomelo swin'we, swa ku lwela National Democratic Revolution, na xilaveko xo hlanganisa vunyingi bya vanhu vo hambana-hambana eAfrika Dzonga, ehansi ka swikongomelo leswi.

XANA YI KUMEKA KWIHI ANC?

Marhavi ya ANC ya kumeka eka madoraba lamakulu na lamatsongo, na le ka tindzhawu ta le makaya ta Afrika Dzonga. Kasi ANC yi tlhela yi va na Hofisi-nkulu (headqarters) na tihofisi ta tiprovhinsi ta nkaye, na tihovisi to hlayanyana ta tirijini (swifundza-ntsongo). Laha hansi hi nyiketa vuxokoxoko bya laha u nga kumaku kona hofisi-nkulu na tihofisi ta tiprovhinsi.

 HomeSite indexSite search